1- هر واقعیتی در اوج خود به انتزاع و هر انتزاعی در اوج خود به واقعیت تبدیل می شود. ولی هر دوی اینها، هم واقعیت و هم انتزاع در پدیده ای یکپارچه مستحیل اند که همان وجود است. در واقع این هنر انسان است که با لغزش مدام از واقعیت به انتزاع و از انتزاع به واقعیت در برابر سلطه گری وجودِ یکپارچه قد علم می کند. در آثار ادبی مختلف همواره حرکتی از واقعیت به انتزاع و از انتزاع به واقعیت مشاهده می شود. گاه هنرمند از عینیات بهره می برد و گاه از ذهنیات. ولی در هرحال مایه و ماده ی هر اثر ادبی واژه ها هستند که بدون استثنا هر کدام به تنهایی واقعی اند. حال این واقعیت می تواند عینی باشد یعنی متشکل از پدیده ها یا رویدادهای طبیعی باشد و یا ذهنی باشد یعنی متشکل از مفاهیم غیر ملموسی که به ذهن می آیند و مابازای مادی ای در محیط نمی توان برای آنها یافت. یکی از زوایایی که می توان آثار ادبی را مورد بررسی قرار داد تقابل عین و ذهن در آنهاست که در نهایت منجر به بررسی وجود خواهد شد. به گمانم یک ویژگی در هر اثر ادبی کاملی گریزناپذیر باشد. و آن این است که کلیه ی این آثار "عینی" شده اند. یا به عبارتی تبدیل به یک "جهانواره" شده اند؛ یعنی وجود پیدا کرده اند. ولي با چه معياري مي توان به بررسي جهانوارگي يك اثر ادبي پرداخت؟ این وجود چیست و چه مختصاتی دارد؟ ويتگنشتاين در رساله ي منطقي-فلسفي به بررسي جهان از منظري منطقي-فلسفي پرداخته و در نهايت مشخصه هايي را براي جهان برشمرده است. با الهام گرفتن از رساله ي منطقي- فلسفي مي توان شرط جهانوارگي را در دو موضوعِ پيروي از ساختار منطقي و معناپذيري جست و جو نمود. گزاره باید در درجه ی نخست معنا داشته باشد؛ یعنی نام های آن نشانگری داشته باشند؛ یعنی به برابرایستاها رسیده باشند؛ و در درجه ی دوم باید از صورت منطقی تبعیت کند. حال این پرسش اهمیت پیدا می کند که چه موقع گزاره مهمل می شود؟

تا جایی که داریم جهان بالفعل را با همان صورت های منطقی و قواعد دستور زبانی توصیف می کنیم، همه چیز مشخص است. مثلا وقتی می گوییم: "آب در 100 درجه می جوشد.". وقتی هم که داریم جهان بالقوه را با همان صورت منطقی و قواعد دستور زبانی توصیف می کنیم، همه چیز مشخص است فقط باید به یاد داشته باشیم که دامنه ی جهان بالقوه بسیار گسترده تر از جهان بالفعل است. مثلا وقتی می گوییم: "آب در 50 درجه می جوشد.". اما وقتی داریم جهان بالقوه را با قواعد دستوری متفاوت يا ساختارهاي معنايي غير ملموس می کاویم، خطر لغزیدن در مهملات وجود دارد؛ مثلا وقتی در چارچوب قواعد دستوري مشخص ولي واژه هايي كه به قول ويتگنشتاين نشانگري آنها مبهم است، می گوییم : "عشق از عدالت نیرومندتر است."، یا "زندگی شستن یک بشقاب است" ؛ یا وقتي با قواعد دستوري نامشخصي سخن مي گوييم: "از عشق عدالت بشقاب با زندگی نیرومند نیز"

برای تشخیص اینکه ملاک چیست دوباره به همان دو معیاری که از ویتگنشتاین وام گرفتیم بازمی گردیم: معنا و صورت منطقی. ویتگنشتاین معنا را با برابرایستاها مرتبط می سازد و خود برابرایستاها هم بدون گزاره ها معنا ندارند. پس برای اینکه گزار ای مهمل نباشد باید به برابرایستاها رسیده باشد یا به عبارتی نامهای آن نشانگری داشته باشند، و برای اینکه برابرایستاها معنی گرفته باشند یا مطمئن شویم که به برابرایستاها رسیده ایم باید گزاره شکل گرفته باشد. رسیدن به برابرایستاها بدین معنی است که گزاره باید نگاره ی جهان بالقوه شده باشد. چون این جهان پیش از هر چیزی وجود دارد. دلیل این موضوع که برابرایستاها فقط در گزاره است که معنا می گیرند این است که صورت منطقی در جهان جاری است و از آنجایی که همه ی امکانهای ترکیب برابرایستاها در جهان بالقوه وجود دارد، برخی از گزار ها ممکن است نگاره ی جهان بالقوه باشند.

در هر صورت شاید بهترین راه برای تشخیص اینکه آیا یک اثر ادبی عینی شده یا تبدیل به یک جهانواره شده است این است که :

نخست: از صورت منطقی تبعیت کند

دوم: نام های آن نشانگری داشته باشند

بهترین راه تشخیص تبعیت از صورت منطقی می تواند استفاده از آن قسمت از صورت منطقی که بالفعل شده است –یعنی جهان عینی- به عنوان شابلون باشد. که مخصوصا در وضعیت کنونی ادبیات ما بسیار مثمر ثمر خواهد بود. اما نشانگری داشتن نام ها که به نظرم از اهمیت بیشتری نیز برخوردار است بحثی تاویلی را می طلبد که آیا اثر ادبی توانسته است با برابرایستاهای چهان بالقوه ارتباط برقرار کند یا نه. در صورت دور شدن بیش از حد از منطقِ جهانِ بالفعل، همین نشانگری نام ها است که راهگشای بررسی علت موفقیت یا عدم موفقیت یک اثر ادبی خواهد بود.

2- در مجموعه مقالاتی که تحت عنوان "جهانوارگی و عینیت در شعر ..." در این ستون خواهید خواند سعی می شود با توجه به نگره هايی كه مطرح شد، میزان موفقیت شاعران پس از نیما در ایجاد جهانواره ای جدید مورد بررسی قرار گیرد. به عبارت دیگر با توجه به اینکه هر اثر ادبیِ موفق باید توانسته باشد بخشی از جهان بالقوه را بالفعل سازد یا بخشی از هستی را پرده گشایی کرده باشد، نسبت به میزان موفقیت آن قضاوتی نسبی انجام خواهد شد. روشن است که این قضاوت برخاسته از دیدگاه نگارنده است، آن هم از زاویه ای خاص. پر واضح است که هم سلیقه ها و دیدگاه های متفاوت بسیاری و هم نگره ها و طرز فکرهای زیادی وجود دارد.

چاپ شده در هم میهن ۰۹/۰۴/۸۶